چندی پیش سازمان تجارت جهانی برای اولین بار به منظور توجه بیشتر به نقش پژوهشگران اقتصادی در زمینه قراردادها و همکاری های تجاری، به معرفی مقالات برتر در این خصوص پرداخت. رقابت از آوریل سال 2009 شروع شد و دبیر خانه این سازمان مقالات زیادی از اقتصاددانان بیش از 30 کشور جهان دریافت کرد. هیئت داوران این رقابت شامل اقتصاددانان برجسته‌ای از دانشگاه‌های کلمبیا،‌ استاندفورد و مدرسه تجارت INCAE و پاتریک لاو مدیر اقتصاددانان WTO  بودند.

آنچه در این میان خوشحالی ما را سبب شد، کسب جایزه دوم این رقابت توسط دکتر مصطفی بشکار پژوهشگر ایرانی دانشگاه ییل و استادیار دانشگاه نیو همپشایر بود. به همین بهانه مزاحم دکتر بشکار شدیم تا توضیحات بیشتر را از زبان خود ایشان جویا شویم:

پیمانه: آقای دکتر بشکار، با تشکر از وقتی که در اختیار ما گذاشتید، لطفا در خصوص سوابق تحصیلی و فعالیت های پژوهشی که داشتید توضیحاتی را برای خوانندگان ما ارائه بفرمایید.

•    من در سال 1387 از دانشگاه وندربیلت (Vanderbilt) در ایالت تنسی آمریکا در رشته ی اقتصاد مدرک دکترا گرفتم. قبل از آن هم  دوره ی کارشناسی و کارشناسی ارشد مهندسی صنایع را به ترتیب در پلی تکنیک و شریف گذراندم. پس از اخذ دکترا از وندربیلت برای یک سال در دانشگاه پردو تدریس کردم و در حال حاضر در دانشگاه ییل در زمینه ی تجارت جهانی و به ویژه قراردادهای تجاری مشغول پژوهش هستم.

پیمانه: سازمان تجارت جهانی این رقابت را حول چه موضوعاتی شکل داد و هدف این سازمان از برگزاری چنین رقابت هایی چیست؟

•    این اولین سالی است که سازمان تجارت جهانی به معرفی مقالات برتر در زمینه ی قراردادها و همکاری های تجاری اقدام می کند.  آن طور که من مطلع شدم قرار است از این پس هر ساله سازمان تجارت جهانی از میان مقالاتی که توسط اقتصاددان های جوان در رابطه با فعالیت های این سازمان نوشته می شود، مقالاتی را به عنوان مقالات برتر انتخاب کند و از نویسندگان آن تقدیر نماید. هدف از این کار ایجاد ارتباط قوی تر میان سازمان تجارت جهانی و پژوهشگران اعلام شده است.

پیمانه: مقاله شما که موفق به کسب جایزه دوم شد حول چه موضوعی بود؟ چه نکات جدیدی را در آن مطرح ساخته بودید که مورد توجه هیأت داوران قرار گرفت؟

•    مقاله ی من با عنوان "کشمکش ها و پادمان های تجاری: نظریه ای در مورد فرایند حل اختلاف در سازمان تجارت جهانی" به قانون پادمان و نقش فرایند حل اختلاف این سازمان در اجرای آن می پردازد. بر اساس قانون پادمان، در صورتی که بر اثر کاهش تعرفه های تجاری میزان واردات یک کشور به صورت غیرقابل پیش بینی و به شدت افزایش یابد به طوری که خطر تحمیل صدمات جبران ناپذیر بر صنایع داخلی وجود داشته باشد، دولت کشور مربوط می تواند به صورت موقت با افزایش تعرفه های وارداتی جلوی افزایش بیش از حد واردات را بگیرد.

مشکلی که در اجرای قانون پادمان وجود دارد اختلاف نظر احتمالی کشورها در مورد وقوع شرایطی است که استفاده از پادمان را مجاز می کند. به عبارتی دیگر کشورها ممکن است با سوء استفاده ازقانون پادمان، از آن تنها به عنوان پوششی برای محدودسازی تجارت استفاده کنند به طوری که کاربرد اصلی قراردادهای تجاری که آزادسازی تجارت است از بین خواهد رفت.

در قرارداد قدیمی گات –که بعدا با قراداد WTO جایگزین شد- برای جلوگیری از سوء استفاده های احتمالی از قانون پادمان، اصل مقابله به مثل به رسمیت شناخته می شد؛ به این معنی که کشوری که با توسل به قانون پادمان به افزایش تعرفه های خود می پردازد به صورت خودکار با مقابله به مثل از طرف کشورهای صادرکننده مواجه خواهد شد. حال آن که طبق قوانین WTO، کشورهای صادر کننده تنها در صورتی  اجازه ی مقابله به مثل خواهند داشت که دادگاه WTO به آن ها چنین اجازه ای بدهد.

بنا بر این، آن طور که توضیح داده شد طبق قوانین WTO کشور مجری پادمان ممکن است با هیچ گونه تنبیهی مواجه نشود. بسیاری از پژوهشگران و ناظران قراردادهای تجاری به این قانون جدید در WTO با دیده ی تردید می نگرند چرا که بر مبنای مدل ها و تحلیل های اقتصادی موجود چنین قانونی موجب سوء استفاده از پادمان ها می شود.

از آن گذشته، نقش مهمی که به دادگاه WTO داده شده است نیز مورد انتقاد و تردید قرار دارد، چرا که این دادگاه نهادی بین المللی است که ولایتی بر دولت های مستقل عضو این سازمان ندارد و لذا احکام صادره توسط آن ضمانت اجرایی ندارد.

در مقاله ی مذکور با استفاده از یک مدل ساده ی اقتصادی-سیاسی از تجارت جهانی نشان داده شده است که محدود کردن مقابله به مثل نه تنها باعث سوء استفاده از پادمان نمی شود بلکه باعث ارتقاء سطح همکاری ها و تامین منافع کشورهای عضو می شود. به علاوه این مقاله با ارایه ی نقشی اطلاعاتی برای دادگاه WTO نشان می دهد که به رغم عدم وجود ضمانت اجرایی احکامش، این دادگاه می تواند با منتشر کردن یافته های حقوقی خود که با بی طرفی کامل تهیه شده است، کشورهای عضو را در رسیدن به درک و تصویری مشترک از شرایط پیش آمده کمک کند. بنابراین، از آن جایی که داشتن درک مشترک از شرایط موجود یکی از عوامل مهم در تسهیل مذاکرات است، دادگاه WTO نقش مهمی در مذاکرات برای حل اختلاف های پیش آمده بازی می کند.

آقای دکتر بشکار به خاطر توضیحات ارزشمندتان سپاسگزاریم. برای شما آرزوی موفقیت روزافزون داریم.

لینک خبر جایزه دکتر بشکار در سایت سازمان تجارت جهانی:
http://www.wto.org/english/news_e/pres09_e/pr572_e.htm